Antraglikozidlarni o‘z ichiga olgan o‘simliklardan tayyorlangan barcha dori vositalari, jumladan, kassiya bilan bir qatorda, ayniqsa, krushina yoki joster slabitelniy, reven va aloe drevovidnoye, bir xil ta’sir mexanizmiga ega. Bu shundan iboratki, dastlab ichak shilliq qavati retseptorlarining qo‘zg‘alishi yuz beradi, so‘ngra esa reflektor tarzda peristaltika kuchayadi. Biroq, ushbu guruhga kiruvchi boshqa o‘simliklardan farqli o‘laroq, senna preparatlari ta’sir mexanizmida ayrim farqlar mavjud. Gap shundaki, senna antroglyukozidlari asosan yo‘g‘on ichakka ta’sir ko‘rsatadi: ular suyuqlik va elektrolitlarning so‘rilishini sekinlashtiradi va ichak tarkibini suyultiradi. Natijada, najas massasi hajmi oshadi, ichakdagi bosim ko‘tariladi va natijada peristaltika kuchayadi.
Senna (kassiya), aloe drevovidnoyedan farqli o‘laroq, ichakda o‘t mavjudligidan butunlay qat’iy nazar ta’sir ko‘rsatadi: ushbu o‘simlik preparatining samaradorligiga o‘tning borligi yoki yo‘qligi ta’sir qilmaydi. Shu sababli, uni sariqlik bilan og‘rigan bemorlarga qo‘llash mumkin. Bundan tashqari, surgi sifatida ta’sir kuchi doza miqdoriga bog‘liq — 3–4 g dozada yumshatuvchi ta’sir ko‘rsatadi, 5 g dan ortiq dozada esa surgi ta’sirini beradi. Yana bir muhim jihati shundaki, senna qo‘llanilganda, kastor yog‘i preparatidan farqli o‘laroq, so‘rilish jarayonlari va ingichka ichak funksiyalari normal holatda bo‘ladi (Turova A., 1974).
Senadeksin, ta’sir mexanizmi yo‘g‘on ichak harakatiga ta’sir qilishdan iborat bo‘lgan preparatlar guruhiga kiradi. Sennaning faol moddalari — glikozidlar, o‘zgarmagan holda oshqozon va ingichka ichakdan o‘tadi. Bu jarayonda so‘rilish yuz bermaydi. Aynan yo‘g‘on ichakda mos jarayonlar boshlanadi: bakteriyalar yordamida antroglyukozidlar parchalanadi. Ushbu parchalanish natijasida yangi faol moddalar — antronlar va antranollar hosil bo‘ladi. Senadeksinning surgi ta’siri odatda 8 soatdan so‘ng seziladi, ba’zan esa 6–12 soatdan keyin ham bo‘lishi mumkin.
Shuni yodda tutish kerakki, Senadeksin uzoq muddat qabul qilinsa, organizmda kaliy miqdori kamayadi va gipokalemiya yuzaga kelishi mumkin.
Senadeksin antroglyukozidlari parchalanishidan hosil bo‘lgan moddalar, odatda, inson organizmidan siydik va najas bilan chiqariladi va deyarli so‘rilmaydi. Ular oz miqdorda emizikli onaning sutiga ham o‘tadi. Biroz qismi ter bilan ham ajraladi.

Ich ketkazuvchi vositalarni tanlashda ichak shilliq qavati morfologik o‘zgarishlarini albatta hisobga olish kerak. Agar ichakda yallig‘lanish o‘zgarishlari bo‘lmasa va harakat funksiyasi sust bo‘lsa, ichak tarkibini ko‘paytirishga yordam beradigan o‘simliklar, shuningdek, antraxinon hosilalarini o‘z ichiga olgan o‘simliklardan foydalanish tavsiya etiladi.
O‘simlikdan olingan ich ketkazuvchi vositalarning ijobiy xususiyatlari.
1. Organizmga kompleks ta’sir ko‘rsatadi.
2. Yengil ta’sir qiladi.
3. Nojo‘ya ta’sirlari sintetik preparatlarga qaraganda kamroq ifodalangan.
4. Sintetik yo‘l bilan olingan preparatlarga nisbatan qarshi ko‘rsatmalar kamroq.
O‘simlikdan olingan ich ketkazuvchi vositalarning salbiy tomonlari
Ma’lumki, antraxinonlar guruhi ich ketkazuvchi vositalari yo‘g‘on ichakda parchalanadi. Ushbu guruh ich ketkazuvchilarini qabul qilish natijasida epiteliy zararlanadi va organning sekretsiyasi hamda motorikasi buziladi. Natijada ichak shilliq qavatida pigmentatsiya kuzatiladi, ya’ni laksativ kasallik rivojlanadi. Oxir-oqibat, ushbu jarayonlar natijasida yo‘g‘on ichak shilliq qavatida distrofiya va nekrobiotik o‘zgarishlar yuzaga keladi. Agar hech qanday choralar ko‘rilmasa, bu o‘zgarishlar onkologik kasallikka olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, agar inson senna preparatlarini juda tez-tez va uzoq vaqt (oylab, hatto yillar davomida) qabul qilsa, uning ichagidagi bakteriyalarda ularga xos bo‘lmagan patogen xususiyatlar, xususan mutagen va kanserogen xususiyatlar paydo bo‘ladi. Umuman olganda, shuni ta’kidlash kerakki, antraglikozidlarni o‘z ichiga olgan har qanday preparatlar uzoq muddat qo‘llanilganda odat hosil qilish xususiyatiga ega, natijada bemorga doza oshirishga to‘g‘ri keladi. Doza oshirilganda esa, jiddiy kasalliklar, jumladan, kolorektal rak rivojlanish xavfi ortadi (Xallmann F., 2011).
Lekin tadqiqotlar shuni ham ko‘rsatdiki, senna preparatlarining toksikligi ishlatilayotgan vositalarning tozalangan yoki tozalanmaganligiga bog‘liq. Aniqlanishicha, tozalangan preparatlar amaliy nuqtai nazardan deyarli zararsiz, tipik tozalanmagan turlari esa nafaqat ko‘proq toksik (deyarli 3, hatto 5 barobar), balki ich ketkazuvchi ta’siri ham kamroq. Adolat yuzasidan aytish kerakki, ushbu tadqiqotlarda faqat o‘tkir toksiklik ko‘rib chiqilgan, uning simptomlari 24 soat davomida namoyon bo‘lgan. Ushbu tadqiqotlarda juda yuqori dozalardan foydalanilgan (Xallmann F., 2011).
Antraxinonning tarkibiy qismi emodin mutagenlik xususiyatiga ega. Uning mutagenligi faollashtirish tizimiga bog‘liq, bu tizim esa sutemizuvchilarda yo‘q. Inson uchun emodin past darajadagi mutagenlik xavfini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, uzoq muddat ich ketkazuvchi preparatlarni qabul qilgan bemorlarda kolorektal karsinoma rivojlanish xavfi ortishi aniqlangan. Ta’kidlash kerakki, ushbu tadqiqot Germaniyada o‘tkazilgan, u yerda asosan tozalanmagan senna preparatlari qo‘llaniladi va onkologik kasallik rivojlanish xavfi xom ashyoda kanserogen moddalar mavjudligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Antronlar — bu faol ta’sir qiluvchi moddalar. Aynan ushbu vositalarning uzoq muddatli qo‘llanilishi ahamiyatga ega, qisqa muddatli emas (Xallmann F., 2011).
Antronlar prostaglandinlar sintezini stimulyatsiya qilishi mumkinligi taxmin qilinadi. Aynan ularning ta’siri natijasida yallig‘lanish jarayoni yuzaga kelishi mumkin. Ushbu kimyoviy birikmalar antraglikozidlarga nisbatan ko‘proq sitotoksik va ularning salbiy ta’siri sitostatiklarga o‘xshash. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, senna dorivor preparatlarini uzoq muddat qo‘llash asoratlar rivojlanishining yuqori xavfini keltirib chiqaradi (Xallmann F., 2011).
To‘g‘ri, AQSh Oziq-ovqat va dori-darmonlarni nazorat qilish boshqarmasi (FDA) ushbu masala bo‘yicha tadqiqotlarni davom ettirishga chaqiradi, chunki toza sennozid A va B preparatlari qo‘llanilganda bemorlarda xavf yo‘qligiga shubha bor.
Boshqa dori vositalari bilan o‘zaro ta’siri
Senadeksin tetratsiklin guruhi antibiotiklari, tetratsiklinning o‘zi va metatsiklin hamda doksisiklin samaradorligini pasaytiradi.
Preparat antiaritmik guruh preparatlariga ta’sirini susaytiradi, chunki gipokaliemiya rivojlanish xavfi ortadi. Gap K va Mg asparaginati, dronedaron haqida bormoqda.
Senadeksin yurak glikozidlarining: digoksin, gitoksin ta’sirini kuchaytiradi.

Senadeksin preparati bilan dozani oshirib yuborishda quyidagilar mumkin:
- diareya, natijada suv-tuz muvozanati buziladi;
- me'da-ichak yo'llari shilliq qavati tirnash xususiyati;
- ko'ngil aynishi, qusgan holatga o'tishi;
- ichak kolikalari;
- epigastriyadagi og'riq;
- tutqanoq;
- tomirlarda kollaps;
- ichak faoliyatining funksional buzilishi;
- metabolik atsidoz.
Xulosa: Senadeksin preparati to'g'ri qo'llash bo'yicha barcha talablar bajarilganda o'zining ijobiy xususiyatlarini namoyon qiladi va qabziyatni davolashda qo'llaniladigan dori vositalari ro'yxatida o'z o'rnini egallaydi.